Boyalar ve Nazik Fırça Darbeleriyle Kazanılmış Zaferlerin Alegorik Savaşçısı

Roma Yılları-Çocukluk ve İlk Gençlik Yılları

Artemisia, Roma’da ressam Orazio Lomi Gentileschi’nin ilk ve tek kızı olarak dünyaya gelmiştir. Kendisinden küçük iki erkek kardeşi vardır. Henüz on iki yaşındayken annesini yitiren Artemisia’nın omuzlarına binen yükler küçük yaşta hissedilir hale gelmiştir. Babası ressam Orazio’nun Roma’da oldukça ünlü bir resim atölyesi vardır. Burada babasına küçük ve günlük görevlerle yardımcı olan Artemisia, aynı zamanda iki erkek kardeşinin bakımını da bir nevi üstlenmiştir. Babası ressam Orazio Gentileschi, Caravaggio’nun yakın arkadaşıdır. Orazio’nun resim atölyesine dönemin pek çok ressamı girip çıkmaktadır çünkü babası ressamlığının yanı sıra çok iyi bir koleksiyonerdir. Resimlerdeki meleklerin kanatlarından, altın gümüş kaplara kadar pek çok objeyi atölyesinde bulundurmaktadır.

Atölyede geçirdiği vakitte pek de resim yapmadan, çoğunlukla gözlemleyerek kazandığı düşünülen resim yapma yeteneği muhakkak babasının Artemisia için kurduğu bazı hayalleri suya düşürmüştü. Orazio Gentileschi iki erkek çocuğunun ressam olmasını isterken, dönemin Katolik Roma’sında Artemisia’nın bir rahibe olmasını istiyordu. Bunun nedenlerinden birinin de dönemin Roma’sında ailelerin kızlarını evlendirmek için bir miktar para hazırlaması gerektiği olabileceği düşünülüyor. Yalnızca bu sebepten midir bilinmez ama Artemisia’nın bu fikre ikna olmadığı, kendi yeteneğinin arkasında durduğu, resim boyası almak için bile bir erkeğin referansının gerektiği Katolik Roma’da ressam olmak için babasına karşı çıktığı kesindir.

Alınan riskler ve verilen kararlar ile rotasını belirleyen hayat, Artemisia için de üç yüz yıl önce böyle ilerliyordu. Artemisia on beş yaşındayken yeteneği yavaşça su yüzüne çıkmaya başlamıştır. Hatta babası Orazio’nun pek çok tablosuna Artemisia’nın el sürdüğüne inanılıyor. Artemisia’nın bu atölyede resim yapıyor olması o yılların Roma’sında cesur bir eylemdir çünkü kadınların resim yapması ve atölyede resmen çalışması yasaktır. Sonuçta Artemisia çıplak bir modelden bakarak anatomi çalışmış olabilir, Tanrı korusun kendini resimlerle ifade edebilir, kim bilir toplumun kadınlarını belki de güçlendirip isyana teşvik edebilir. Skolastik mantaliteyi tam olarak idrak edemiyoruz, o dönemde Artemisia da anlamamış olacak ki anlamlandıramadığı şeyi kabul de etmemiş. Ya da belki de sadece resim yapmak istemiş. Sonuçta insanın içine bir kere sanat aşkı düştü mü ne yaparsa yapsın ne olursa olsun onu yapmaya devam eder. Ölse de kalsa da…Alkışlansa da yuhalasan da. Artemisia bu dönemde yalnızca resim yapmakla kalmamış, sanat okuluna da başvurmuştur. Eserleri çok beğenilmesine rağmen, akademiye kadın öğrenci alınmadığı için reddedilir. Her büyük sanatçı gibi, Artemisia’nın hikayesi de bir sanat okulundan reddediliş ile başlar. Bu dönemden sonra babası Orazio Gentileschi de Artemisia’nın resim yeteneğinden etkilenmiş olacak ki, onu desteklemeye başlar. Öyle ki, iş yazışması amacı ile düşeslere yazdığı mektuplarda kızının yeteneğinden şu sözler ile bahseder: ‘Evladım Artemisia öyle böyle değil, 3 yılda ustalara fark attı.’

Artemisia 17 yaşındayken ‘Susanna ve Yaşlılar’ isimli ilk tablosunu* yaptı. İncil’deki bir hikâyeyi anlatan bu tablo, benzerlerinden farklı olarak ilk kez bir kadının gözünden tasvir ediliyor.

Belki de Artemisia kendi hikayesi ile özdeşleştiriyor burada Susanna’yı, tablodaki kadın kendi bahçesinde yıkandığı için onu ayıplayan ve sarkıntılık yapan erkeklere iğreti ile bakıyor. Tam da bu yıllarda Artemisia’nın yaşamındaki en travmatik olaylardan biri gerçekleşmişti maalesef. Babası Orazio, arkadaşı Agostino Tassi ’den kızına perspektif dersi vermesi için ricada bulunmuştu. Ne yazık ki Tassi’nin sapkın bir adam olduğunun farkında olmadan edilen bu rica daha sonra Artemisia için bir kabusa dönüştü. Derslerden birinde maalesef Artemisia tecavüze uğramıştı. Artemisia bir süre tekrar eden bu travmatik olayı mahkemeye taşımak isteyerek babasının yanına gitmiştir. Durumu öncelikle örtbas etmek isteyen baba, Tassi’nin kendi atölyesinden resim çaldığını fark eder. Bu olaya belki de daha çok sinirlenen Orazio Gentileschi, durumu Vatikan Mahkemesine bir İtibar Davası ile taşıyor, ek kanıt olarak ise Artemisia’nın tecavüzü mahkemeye sunuluyor. Dönemin Vatikan Konseyi kadının her durumda yalan söylemeye yatkın bir varlık olduğunu gerekçe göstererek kadın şahitliğini kabul etmiyor. Kadının yalnızca işkence sırasında doğruyu söyleyeceğine inanan Vatikan Konseyi, Artemisia’nın ressam ellerine mengene ile işkence uyguluyor. Artemisia işkence sırasında asla cümlesini bozmayarak ısrarla Tassi’nin kendisine tecavüz ettiğini söylüyor. Mahkeme sonunda Tassi ’ye tazminat ve sürgün cezası veriliyor, kayıtlara göre Tassi bu cezayı ödemiyor veya hayatında herhangi bir değişiklik yapmıyor. Olayların akabinde Orazio Roma sokaklarındaki dedikoduyu durdurmak ve Artemisia’nın adını ‘güya temize çıkarmak’ için onu Artemisia’dan daha az yetenekli ve pek de meşhur olmayan genç bir ressam ile evlendirmeye karar veriyor onu. Artemisia ve eşi Floransa’ya göç ediyor.

Floransa-Evlilik ve Kariyerinin Yükselen Ayak Sesleri

Artemisia davadan hemen sonra, ‘Holofernes'in Kafasını Kesen Judith’ isimli dışavurumsal bir tablo** resmediyor.

Bu tabloda Judith’in yüzü Artemisia ’ya; Holofernes’in yüzü ise Tassi’ye benzetiliyor

1612 yıllarından itibaren Artemisia başına gelen travmatik ve talihsiz olaylar sonrasında adeta küllerinden doğduğu bir döneme geçiş yapıyor. 17 yaşında harika tablolar yapan o kız, 19 yaşında okuma yazmayı öğreniyor. Ressamlık kariyerinde ilerlemek üzere Medici ailesine kendisini tanıtan mektuplar yazıyor. Hatta kendisinden ‘Fırçam Sezar gibi güçlüdür.’ diye bahsediyor. Önündeki engelleri birer birer aşarak ressamlık kariyerinde ilerleyen Artemisia, Floransa’dayken ikinci tablosunun siparişini alıyor.

Bu yeni tabloda, yeni bir Artemisia var sanki. Artemisia’nın kendisiyle özdeşleştirdiği düşünülen figürün değişimini gözlemliyoruz. Bakışları daha kararlı bir Judith, Holofernes’in kafasını sepetinde taşımaktadır. Judith ve Hizmetçisi isimli bu tabloda daha önce de bahsettiğimiz gibi babasının yakın arkadaşı Caravaggio’nun etkisi belirgin halde mevcuttur. Bu eserdeki önemli detaylardan biri de kılıcın kabzasının üzerindeki çığlık atan adam figürüdür. Yalnızca dikkatli ve meraklı gözlere görünen güçlü detayları ile Artemisia Gentileschi kişisel devrimini eserlerine yansıtmaktadır.

Floransa’daki yıllarında Artemisia hamile kalıyor ve tam da bu sıralarda Michelangelo’nun anısına; Casa Buonarotti’de yapılmak üzere, Michelangelo’nun yeğeninden bir duvar resmi siparişi alıyor. Dönemin evlerinin duvarları bir hayli yüksek ve sanatçılar duvar resimlerini icra edebilmek için merdivenlerin üzerine çıkmak zorundalar. Aslında gayet geçerli bir bahanesi olmasına rağmen, Artemisia bu duvar resmini başarıyla tamamlıyor, hatta Michelangelo’nun yeğeninin isteği üzerine alegorik olarak tasarlanan bu eserde, eserdeki tabak figürü bir pusula, yani yön gösterici özelliği taşımakta; eserin sağ üstündeki yıldız ise Artemisia’nın arkadaşı Galileo’ya bir selam niteliğindedir. 19 yaşında okuma yazmayı öğrenerek hayatına sıfırdan kendi tırnakları ile kazıyarak başlayan sanatçı, dönemin önde gelen bilim insanları, asilzadeler ve kim bilir henüz keşfedilmeyen başka hangi önemli değerler ile mektup arkadaşlığı yaparak kendisini geliştirmeye devam ediyor. Bu dönemde Artemisia’nın siparişlerinin ardı arkası kesilmiyor. İçindeki ukdeyi unutmuyor bu dönemde Artemisia Academia delle Arte’ye kabul edilen ilk kadın ressam oluyor. İmkansızlıkları imkana çevirebilmeyi misyon edinmiş olacak ki Artemisia, olmaz denilen her şeyi yapmayı başarıyor.

Artemisia, yakın arkadaşı Galileo’nun yönlendirmesi ile Holofernes’in başını kesen Judith isimli tabloyu*** yeniliyor. Mektuplaşmalarda Holofernes’in boynundan çıkan kanın atardamardan çıktığını ve gerçekçi olabilmesi için yay şeklinde yayılması gerektiğini söylüyor.

Venedik

Mutsuz bir evliliğin içindeki Artemisia kendisinden beş yaş küçük bir müzik direktörüne âşık oluyor. Floransa’da dedikodusu yayılan ressam, kocasıyla birlikte Venedik’ gidiyor. Bu dönemde kendisinin resimlerine veya mektuplarına ulaşılamasa da onun adına Venedikli şairlerin eserlerinde rastlıyoruz.

Napoli-Son Yılları

Artemisia, Alcana Dükü’nün daveti ile Napoli’ye gidiyor ve son olarak buraya yerleşiyor. Burada bir sanat atölyesi kuruyor. Buradayken bir otoportre resmediyor, resimlerinin kendisi olduğu mesajını veriyor.

Babası Orazio Gentileschi ise bu dönemde, Londra’da 1.Charles’ın ressamlığını yapıyor. Kraliçeye kızından o kadar çok bahsetmiş olduğu düşünülüyor ki, Artemisia kraliçeden aldığı davetle Londra’ya gidiyor ve burada babasıyla birlikte Greenwich Sarayı’nın duvarlarını resmediyor. Londra’da rahatsızlanıp vefat eden Orazio Gentileschi, son günlerini kızı ile birlikte geçirme şansını elde ediyor.

1640’larda veba salgınında yaşamını yitirdiği düşünülüyor Artemisia’nın. Geçerli bir kaynak olmasa da bu dönemden sonra kendisinden bilgi alınamıyor. Artemisia beş doğum yapmasına rağmen yalnızca bir kızı hayatta kalıyor: Producia. Kendisi gibi ressam olduğu düşünülen Producia’nın annesi Artemisia’nın gölgesinde kaldığı düşünülüyor.

Mücadelelerle dolu, yetenekli bir kadının yüzyılları aşan yaşam öyküsüne tanıklık edebilmek biz okurlar için muhakkak büyük bir şans ve ilham kaynağı. Çağ olarak da imkansızlıklarla dolu bir dönemde elinden gelen her şeyi yaparak resimleriyle ve duruşuyla kendine yer edinmiş Artemisia. Gün be gün hafızalara kazınmaya devam edeceği ise aşikâr. Çok yaşa Artemisia!